Λίγοι δημιουργοί έχουν επηρεάσει τόσο έντονα το σύγχρονο μουσικό θέατρο και τον κινηματογράφο όσο ο Lin-Manuel Miranda. Δημιουργός των πολυβραβευμένων Hamilton και In the Heights (το δεύτερο, όπως έχουμε πει και σε προηγούμενο κείμενο είχε αποδοθεί «Σε μια γειτονιά της Νέας Υόρκης»), βραβευμένος με Pulitzer, Emmy, Grammy και Tony, ο Αμερικανός συνθέτης, στιχουργός, σκηνοθέτης, ηθοποιός και παραγωγός έχει καταφέρει να μετατρέψει τις ιστορίες σε πολιτιστικά γεγονότα.
Στον κόσμο της Disney, η υπογραφή του βρίσκεται πίσω από ορισμένα από τα πιο αναγνωρίσιμα τραγούδια της τελευταίας δεκαετίας. Μετά τη Βαϊάνα, ακολούθησαν το Encanto, το Mufasa: The Lion King, αλλά και τώρα η νέα live-action εκδοχή της Βαϊάνα, στην οποία επιστρέφει ως παραγωγός και δημιουργός των τραγουδιών μαζί με τους Opetaia Foaʻi και Mark Mancina. Για τον ίδιο, όμως, η ταινία δεν είναι απλώς μια επιτυχημένη παραγωγή της Disney, αλλά η ευκαιρία να παρουσιαστεί ο πολιτισμός των λαών του Ειρηνικού με αυθεντικότητα, σεβασμό και πραγματικούς ανθρώπους που προέρχονται από αυτή την περιοχή του κόσμου.
Το ΕΡΤnews συμμετείχε στη διεθνή συνέντευξη Τύπου του δημιουργού, ο οποίος μίλησε για τη Βαϊάνα, τη μουσική, τη δύναμη της αφήγησης, αλλά και για τη σχέση του με το Hamilton, το έργο που άλλαξε οριστικά την καριέρα του. Και είχαμε συμμετοχή με δύο ερωτήσεις και μια μικρή τοποθέτηση.
Πριν από την πρώτη ερώτηση, ζήτησα από τη συντονίστρια της συζήτησης να μεταφέρει στον δημιουργό ένα προσωπικό μήνυμα.
«Κατά τη διάρκεια της πανδημίας, όταν ολόκληρος ο κόσμος βρέθηκε σε καθεστώς εγκλεισμού, η διαδικτυακή επανένωση του θιάσου του Hamilton υπήρξε για πολλούς ανθρώπους κάτι πολύ περισσότερο από μια μουσική συνάντηση. Συγκεκριμένα, ιδιαίτερα μέσω μιας live zoom σύνδεσης που όλο το cast ερμήνευσε για τους «εγκλεισμένους» ένα απόσπασμα από το εμβληματικό και τότε sold out έργο, αισθανθήκαμε ότι… θα υπάρχει αύριο και […] εκείνη η στιγμή λειτούργησε ως υπενθύμιση ότι, ακόμη και στις πιο δύσκολες ημέρες, η τέχνη μπορούσε να κρατήσει τους ανθρώπους ενωμένους και να τους θυμίσει πως κάποτε η ζωή θα επέστρεφε στην κανονικότητα.
Ο Lin-Manuel Miranda χαμογέλασε εμφανώς συγκινημένος.
«Σας ευχαριστώ.»
Ήταν μια σύντομη απάντηση, αλλά αρκετή για να δώσει τον τόνο μιας συζήτησης που περιστράφηκε γύρω από τη δύναμη των ιστοριών να συνδέουν ανθρώπους, τόπους και γενιές.
Αλέξανδρος Ρωμανός Λιζάρδος:
Αν ο Αλεξάντερ Χάμιλτον και η Βαϊάνα περνούσαν μία μόνο ημέρα μαζί, τι πιστεύετε ότι θα δίδασκε ο ένας στον άλλον;
Lin-Manuel Miranda:
«Υπέροχη ερώτηση!» απάντησε γελώντας.
«Νομίζω πως η Βαϊάνα θα αναρωτιόταν πρώτα απ’ όλα γιατί αυτός ο άνθρωπος δεν σταματά ποτέ να μιλάει, γιατί ο Χάμιλτον είχε πάντοτε κάτι να πει.
Παρά τις τεράστιες διαφορές τους, όμως, έχουν και κάτι πολύ ουσιαστικό κοινό. Και οι δύο μεγάλωσαν σε νησιά και από πολύ μικροί ένιωθαν πως υπάρχει ένας μεγαλύτερος κόσμος εκεί έξω που τους περιμένει.
Και οι δύο θέλησαν να πάνε «πέρα από τον ύφαλο». Για τον Χάμιλτον ήταν ο τυφώνας που κατέστρεψε το νησί του, το Σεν Κρουά, και του άνοιξε τον δρόμο για τη Νέα Υόρκη. Για τη Βαϊάνα ήταν η απώλεια της γιαγιάς Τάλα, που την ώθησε να ξεκινήσει το ταξίδι της.
Από εκεί και πέρα, βέβαια, δεν μοιάζουν σχεδόν σε τίποτε άλλο. Νομίζω πως η Βαϊάνα πολύ γρήγορα θα κουραζόταν να τον ακούει να μιλάει συνέχεια.»
Αλέξανδρος Ρωμανός Λιζάρδος:
Παρακολούθησα χθες (την Τετάρτη που μας πέρασε) τη μεταγλωττισμένη εκδοχή της Βαϊάνα στην Ελλάδα. Τα τραγούδια ακούγονταν υπέροχα, όμως, όπως είναι φυσικό, ο προφορικός λόγος είχε διαφορετικό ρυθμό ώστε να προσαρμοστεί στην ελληνική γλώσσα. Όταν βλέπετε τις ταινίες σας μεταγλωττισμένες σε δεκάδες διαφορετικές γλώσσες, πώς αισθάνεστε απέναντι σε αυτές τις δημιουργικές προσαρμογές; Σας αρέσει να ανακαλύπτετε τον τρόπο με τον οποίο κάθε χώρα ερμηνεύει το έργο σας ή υπάρχουν στιγμές που σας λείπει ο αρχικός ρυθμός και η μουσικότητα των ερμηνειών;
Lin-Manuel Miranda:
«Το απολαμβάνω πάντοτε και αισθάνομαι πραγματικά ευγνώμων για τη δουλειά που γίνεται. Μάλιστα, υπάρχουν φορές που ζηλεύω, γιατί ορισμένα τραγούδια ακούγονται σχεδόν καλύτερα σε κάποια άλλη γλώσσα.
Θα σας δώσω ένα παράδειγμα. Η λατινοαμερικανική ισπανική εκδοχή του «We Don’t Talk About Bruno» είναι καταπληκτική. Εκείνος που διασκεύασε το γρήγορο μέρος της Ντολόρες έκανε τόσο εξαιρετική δουλειά, ώστε πραγματικά τον ζήλεψα. Το απέδωσε με μοναδικό τρόπο.
Γι’ αυτό και βλέπω πάντα τις μεταγλωττίσεις ως μια χαρά. Θαυμάζω πόσο γρήγορα και με πόση δημιουργικότητα εργάζονται οι ομάδες σε κάθε χώρα. Μάλιστα, όταν μια ταινία κυκλοφορήσει παγκοσμίως, ένα από τα αγαπημένα μου πράγματα είναι να αναζητώ όλες αυτές τις διαφορετικές εκδοχές και να ανακαλύπτω πώς ζωντάνεψαν οι ιστορίες μέσα από άλλες γλώσσες».
Η συνέντευξη τύπου είχε όμως και άλλα πολλά ενδιαφέροντα σημεία (όπως και ερώτηση συναδέλφου από την Ελλάδα, που, πιθανολογώ θα δείτε στη δική τους ιστοσελίδα σύντομα).
Η μουσική ξεκινά πάντα από τον πολιτισμό
Όταν η συζήτηση στράφηκε στον τρόπο με τον οποίο γεννιούνται τα τραγούδια της Βαϊάνα, ο Lin-Manuel Miranda έδωσε ίσως την πιο χαρακτηριστική απάντηση ολόκληρης της συνέντευξης. Κάποιος θα περίμενε να μιλήσει για μελωδίες ή στίχους, εκείνος όμως ξεκίνησε από κάτι πολύ διαφορετικό.
«Πρώτα έρχεται ο πολιτισμός», είπε χωρίς δεύτερη σκέψη.
Εξήγησε ότι κάθε ταινία της Disney του δίνει την ευκαιρία να γνωρίσει έναν διαφορετικό κόσμο. Αν και, όπως είπε χαριτολογώντας, όλες οι δικές του θεατρικές δουλειές διαδραματίζονται στη Νέα Υόρκη, η συνεργασία του με τη Disney τού «έδωσε διαβατήριο για τον υπόλοιπο κόσμο».
«Με τη Βαϊάνα γνώρισα τους πολιτισμούς των νησιών του Ειρηνικού. Με το Encanto ταξίδεψα μουσικά στην Κολομβία. Με το Mufasa στην Αφρική. Εκεί ξεκινά η δημιουργία. Από τη γνωριμία με έναν νέο πολιτισμό.»
Η πρώτη του συνεργασία, όπως εξήγησε, είναι πάντοτε με τον μουσικό Opetaia Foaʻi, ο οποίος εκπροσωπεί αυθεντικά την πολυνησιακή μουσική παράδοση.
«Ξεκινάμε παίζοντας μαζί, αυτοσχεδιάζοντας, ανακαλύπτοντας τους ρυθμούς και τα όργανα που ανήκουν σε αυτόν τον κόσμο. Αυτή είναι η «παιδική χαρά» μέσα στην οποία μπορώ μετά να γράψω.»
Η έρευνα και η ενσυναίσθηση είναι τα σημαντικότερα εργαλεία
Ο δημιουργός αποκάλυψε ότι, αν έπρεπε να διαλέξει τα δύο σημαντικότερα «εργαλεία» της δουλειάς του, δεν θα ήταν ούτε το πιάνο ούτε οι στίχοι.
«Τα δύο μεγαλύτερα εργαλεία μου είναι η έρευνα και η ενσυναίσθηση.»
Όπως εξήγησε, πριν γράψει την πρώτη λέξη αφιερώνει μεγάλο διάστημα στην κατανόηση του κόσμου στον οποίο θα κινηθεί η ιστορία.
«Πρώτα βυθίζεσαι σε έναν πολιτισμό. Μαθαίνεις την ιστορία του, τις παραδόσεις του, τη μουσική του. Η Disney έχει δημιουργήσει ομάδες πολιτιστικών συμβούλων που μοιράζονται μαζί μας γνώσεις, υλικό και εμπειρίες. Στη συνέχεια προσπαθείς να μπεις πραγματικά στη θέση του χαρακτήρα μέχρι να αρχίσει να σου μιλάει ο ίδιος».
Έφερε ως παράδειγμα το «You’re Welcome», το τραγούδι του Μάουι.
Η αλαζονική του διάθεση γράφτηκε έχοντας στο μυαλό τον Dwayne Johnson. Όμως όλα όσα τραγουδά ο ήρωας βασίζονται σε πραγματικούς μύθους των λαών του Ειρηνικού.
«Οι καυχησιολογίες του Μάουι δεν είναι επινοήσεις. Προέρχονται από πραγματικές παραδόσεις που διαφέρουν από νησί σε νησί. Διάλεξα εκείνες που αγαπούσα περισσότερο και τις έκανα στίχους».
«Δεν θέλαμε να προσθέσουμε τραγούδια μόνο και μόνο επειδή πρόκειται για remake» (σ.σ. δηλαδή για να μπορούν να κερδίσουν υποψηφιότητα για Όσκαρ) [αλλά για να μην κατουριούνται τα παιδιά στις καρέκλες τους].
Πάνω στη συζήτηση ήρθε η αποκάλυψη γύρω από το νέο τραγούδι «Along The Way», το μοναδικό ολοκαίνουργιο μουσικό κομμάτι της live-action παραγωγής.
Ο Miranda αποκάλυψε ότι αρχικά δεν είχε καμία πρόθεση να γράψει καινούργια τραγούδια.
«Έλεγα συνεχώς στον Tommy Kail ότι δεν πρέπει να προσθέσουμε μουσική μόνο και μόνο επειδή κάνουμε μια νέα εκδοχή της ταινίας».
Μάλιστα, το πρώτο του… δημιουργικό σχόλιο προς τον σκηνοθέτη δεν αφορούσε τη μουσική αλλά τη διάρκεια της ταινίας.
«Η μοναδική συμβουλή που του έδωσα στην αρχή ήταν να κρατήσει την ταινία κάτω από δύο ώρες. Όλα τα remakes έχουν αρχίσει να γίνονται πολύ μεγάλα και… τα παιδιά έχουν μικρές κύστεις!» είπε γελώντας, διορθώνοντας αμέσως τον εαυτό του. «Έχουν μικρές ουροδόχους κύστεις!»
Η ιδέα για το νέο τραγούδι γεννήθηκε όταν ο Thomas Kail τού πρότεινε να αξιοποιήσουν κάτι μοναδικό.
«Έχουμε δύο Βαϊάνες», του είπε.
Από τη μία βρίσκεται η Auliʻi Cravalho, που έδωσε τη φωνή της στην ηρωίδα των δύο ταινιών κινουμένων σχεδίων. Από την άλλη, η Catherine Lagaʻaia, που αναλαμβάνει τώρα να την ενσαρκώσει στη μεγάλη οθόνη.
«Μόλις μου είπε ότι ίσως υπάρχει μια στιγμή όπου οι δύο γυναίκες που γνωρίζουν πραγματικά τι σημαίνει να είσαι η Βαϊάνα μπορούν να συναντηθούν μέσα από ένα τραγούδι, του απάντησα «κλείσε το τηλέφωνο και μίλαμε σε μία εβδομάδα». Το τραγούδι γράφτηκε σχεδόν αμέσως».
Γιατί υπάρχει η live-action Βαϊάνα, μόλις 10 χρόνια μετά την πρεμιέρα της πρώτης ταινίας και δύο μετά το sequel;
Ο Miranda γνωρίζει πολύ καλά ότι αρκετοί θεατές αναρωτήθηκαν αν χρειαζόταν μια νέα εκδοχή μιας τόσο πρόσφατης ταινίας.
Η δική του απάντηση δεν αφορά την εμπορική επιτυχία αλλά την εκπροσώπηση.
«Άλλο είναι να βλέπεις έναν πολιτισμό αποτυπωμένο σε animation και άλλο να βλέπεις εκατοντάδες ανθρώπους που προέρχονται από αυτόν τον πολιτισμό να τον εκπροσωπούν μπροστά στην κάμερα».
Για τον ίδιο, αυτός ήταν ο βασικός λόγος ύπαρξης της νέας ταινίας.
Οι ηθοποιοί, οι χορευτές, οι τεχνίτες, οι πολιτιστικοί σύμβουλοι, οι δημιουργοί των κοστουμιών και των σκηνικών προέρχονται σε μεγάλο βαθμό από τα νησιά του Ειρηνικού.
«Η ευθύνη είναι πολύ μεγαλύτερη. Θέλεις οι άνθρωποι αυτής της περιοχής να δουν την ταινία και να πουν: ναι, έτσι είναι ο πολιτισμός μας».
Η Disney ως «διαβατήριο» προς άλλους πολιτισμούς
Ο Lin-Manuel Miranda δεν έκρυψε ότι η συνεργασία του με τη Disney άλλαξε ακόμη και τον τρόπο με τον οποίο βλέπει τον κόσμο. Αν και αυτοσαρκάζεται συχνά λέγοντας πως είναι «ο πιο Νεοϋορκέζος άνθρωπος που υπάρχει» και ότι εξακολουθεί να ζει στη γειτονιά όπου μεγάλωσε, θεωρεί πως οι ταινίες της εταιρείας τού έδωσαν τη δυνατότητα να ταξιδέψει δημιουργικά πολύ πιο μακριά από ό,τι θα μπορούσε μόνος του.
«Η Disney έγινε το διαβατήριό μου για τον υπόλοιπο κόσμο», είπε χαρακτηριστικά. «Μου έδωσε την ευκαιρία να γράψω μουσική εμπνευσμένη από την Κολομβία, τα νησιά του Ειρηνικού, την Αφρική και τόσους ακόμη τόπους.»
Για τον ίδιο, αυτή η ευκαιρία συνοδεύεται από μια μεγάλη ευθύνη.
«Οι ταινίες της Disney προβάλλονται παντού στον κόσμο. Γι’ αυτό η εταιρεία επενδύει τόσο πολύ στην έρευνα και στη συνεργασία με ανθρώπους που γνωρίζουν πραγματικά κάθε πολιτισμό. Δεν πρόκειται για μια τυπική διαδικασία. Υπάρχουν ομάδες πολιτιστικών συμβούλων που ελέγχουν τα πάντα, από τη μουσική μέχρι την αρχιτεκτονική, τα κοστούμια και τις καθημερινές συνήθειες των ανθρώπων.»
Για να δείξει πόσο ουσιαστικός είναι αυτός ο ρόλος, θυμήθηκε μια λεπτομέρεια από την πρώτη Βαϊάνα.
«Ένα από τα πρώτα σχέδια του Μάουι τον παρουσίαζε φαλακρό, επειδή θύμιζε περισσότερο τον Dwayne Johnson. Η ομάδα πολιτιστικών συμβούλων αντέδρασε αμέσως. Μας είπαν ότι αυτό είναι αδιανόητο, γιατί ο Μάουι αντλεί τη δύναμή του από τα μαλλιά του και έτσι παρουσιάζεται στην πολυνησιακή παράδοση. Σήμερα όλοι γελούν βλέποντας τον Dwayne Johnson με πλούσια μαλλιά, όμως αυτή η επιλογή έγινε επειδή ήταν πολιτισμικά σωστή.»
Η μουσική δεν συνοδεύει την ιστορία… Είναι η ιστορία.
Ως άνθρωπος που έχει αφιερώσει τη ζωή του στο μουσικό θέατρο, ο Miranda εξακολουθεί να αντιμετωπίζει κάθε τραγούδι ως αναπόσπαστο κομμάτι της αφήγησης και όχι ως μια ευχάριστη παύση ανάμεσα στις σκηνές.
Θυμήθηκε μάλιστα μια από τις πρώτες συναντήσεις που είχε στη Disney, όταν εργαζόταν ακόμη πάνω στην πρώτη ταινία.
«Κάποιος μου είπε ότι ήμουν ο μοναδικός στο τραπέζι που εκπροσωπούσε τη μουσική. Όλοι οι υπόλοιποι ήταν σκηνοθέτες ή animators. Μου είπε λοιπόν να σηκώνω συχνά το χέρι και να υπερασπίζομαι τη δύναμη που έχει ένα τραγούδι μέσα σε μια ιστορία».
Ο ίδιος θεωρεί ότι εκείνη η συμβουλή επηρέασε ολόκληρη τη δημιουργική διαδικασία.
«Είμαι πολύ περήφανος γιατί στη Βαϊάνα η μουσική δεν λειτουργεί ως διακόσμηση. Προχωρά την αφήγηση. Ακόμη και η τελική αναμέτρηση της Βαϊάνα με την Τε Κα αφηγείται μέσα από ένα τραγούδι. Αυτό δεν συμβαίνει συχνά σε ταινίες κινουμένων σχεδίων και επιμείναμε πολύ για να γίνει πραγματικότητα».
«Δεν υπήρχε ταινία χωρίς την Catherine»
Όταν η συζήτηση έφτασε στη νέα πρωταγωνίστρια, ο Miranda δεν χρειάστηκε να σκεφτεί ιδιαίτερα.
«Δεν υπήρχε ταινία χωρίς εκείνη. Τελεία.»
Θυμήθηκε την ημέρα που ο Thomas Kail τον κάλεσε στο τηλέφωνο.
«Δεν μου είπε ούτε «γεια». Απλώς είπε: «Νομίζω ότι τη βρήκαμε». Μου έστειλε το βίντεο της οντισιόν της Catherine και μέσα σε λίγα δευτερόλεπτα σκέφτηκα: «Να η Βαϊάνα. Τώρα μπορούμε να γυρίσουμε την ταινία»».
Ο Miranda στάθηκε ιδιαίτερα στην αφοσίωση της νεαρής ηθοποιού.
Έμαθε να ταξιδεύει με παραδοσιακά σκάφη, εκπαιδεύτηκε στις σκηνές δράσης, προετοιμάστηκε φωνητικά για τις απαιτήσεις ενός μεγάλου κινηματογραφικού μιούζικαλ και, όπως αποκάλυψε, σχεδόν ποτέ δεν βρισκόταν μόνη της στα γυρίσματα.
«Έχει επτά αδέλφια και σχεδόν πάντα κάποιο από αυτά ήταν μαζί της. Η έννοια της οικογένειας είναι τόσο βαθιά ριζωμένη μέσα της, ώστε κατά κάποιον τρόπο ήταν ήδη η Βαϊάνα πριν ακόμη φορέσει το κοστούμι της».
Μια ιστορία που εξακολουθεί να ταξιδεύει
Δέκα χρόνια μετά την πρώτη ταινία, ο Lin-Manuel Miranda δεν αντιμετωπίζει τη Βαϊάνα ως μια επιτυχία του παρελθόντος.
Αντίθετα, θεωρεί ότι το κοινό δεν την άφησε ποτέ να φύγει από την καθημερινότητά του.
«Δεν περνά σχεδόν εβδομάδα χωρίς κάποιος να μου στείλει ένα βίντεο από μια σχολική τάξη που τραγουδά τα τραγούδια της ταινίας ή από μια παιδική θεατρική παράσταση βασισμένη στη Βαϊάνα. Ο κόσμος κράτησε αυτή την ιστορία ζωντανή».
Γι’ αυτό και ελπίζει ότι η live-action εκδοχή δεν θα αντιμετωπιστεί απλώς ως ακόμη μία κινηματογραφική μεταφορά, αλλά ως μια νέα εμπειρία που αξίζει να βιωθεί στη μεγάλη οθόνη.
«Πολλοί γνώρισαν τη Βαϊάνα μέσα από το streaming και δεν την είδαν ποτέ στον κινηματογράφο. Πιστεύω ότι ο Thomas Kail δημιούργησε μια ταινία που αξίζει πραγματικά να τη δει κανείς σε μεγάλη οθόνη».
Κλείνοντας τη συζήτηση, ο δημιουργός επέστρεψε στη σκέψη που διατρέχει σχεδόν κάθε έργο του: οι ιστορίες αποκτούν πραγματική αξία μόνο όταν συνεχίζουν να ανήκουν στο κοινό.
Ίσως γι’ αυτό και η πιο χαρακτηριστική εικόνα που κράτησε από την παγκόσμια πρεμιέρα της Βαϊάνα δεν ήταν τα πυροτεχνήματα ούτε η μεγαλοπρέπεια του Hollywood Bowl, αλλά το γεγονός ότι γύρω του κάθονταν άνθρωποι από όλες τις περιόδους της ζωής του: φίλοι από το πανεπιστήμιο, συνεργάτες από το Hamilton, συνάδελφοι από τη Disney και οικογένειες που πλέον μεγαλώνουν τα δικά τους παιδιά.
Για τον Lin-Manuel Miranda, αυτό είναι ίσως το μεγαλύτερο επίτευγμα μιας ιστορίας· να μη μένει ποτέ στάσιμη· να συνεχίζει να ταξιδεύει από γενιά σε γενιά, όπως ακριβώς η Βαϊάνα συνεχίζει να αναζητά τον δρόμο της πέρα από τον ύφαλο.
www.ertnews.gr
